Dagboek van een tolk #18: Groen op mijn vinger

Woensdag, half elf 's ochtends. De telefoon gaat. Een vrouw spreekt snel en beleefd Nederlands. Er is een Poolse tolk nodig voor een gesprek dat over twee minuten begint. De patiënt komt voor het eerst bij deze instelling, de arts heeft een uur voor het gesprek uitgetrokken.

Ik hoor voetstappen, een deur, een stoel. Dan een rustige, lage vrouwenstem: „Ik zet u op de luidspreker. Meneer Roman zit naast mij.”

Ik stel me voor in het Pools en in het Nederlands. Ik zeg dat ik alles tolk wat er aan beide kanten gezegd wordt, niets toevoeg, niets weglaat en gebonden ben aan een geheimhoudingsplicht. Ik vraag ook of ze meteen iets zeggen als de lijn hapert. Aan de andere kant klinkt een zachte mannenstem, langzaam en beleefd.

„Goedemorgen. Fijn dat hier iemand is die praat zoals ik.”

De koffie naast mijn toetsenbord is nog warm.

Er zijn geen foute antwoorden

De arts zegt dat ze psychiater is. Ze wil meneer Roman leren kennen, zijn leven en hoe het de laatste tijd met hem gaat. Ze stelt veel vragen, sommige zullen hem eenvoudig lijken. „Er zijn hier geen foute antwoorden”, voegt ze toe. Ik tolk zin voor zin.

„Hoe heet u?”

Meneer Roman noemt zijn naam en spelt zijn achternaam zonder haperen. Ik herhaal elke letter en hoor de pen van de arts. Het gaat zoals het aan het begin van zo'n gesprek meestal gaat.

„Hoe voelt u zich vandaag?”

„Ik heb vandaag een zwaardag. Stenen in mijn zakken, en zakken zijn er niet.”

Zwaardag. In het Pools is het één woord: ciężkodzień. In een fractie van een seconde moet ik meerdere dingen tegelijk doen. Het woord horen. Merken dat het in geen enkel woordenboek staat. „Ciężki dzień” afwijzen, dat zichzelf aandient en precies bij de vraag past. Beslissen wat de arts te horen moet krijgen, en dat doen voordat ze gaat wachten. Zeg ik „een zware dag”, dan hoort ze iemand met een slechte ochtend. Dus zeg ik „zwaardag”, de rest van de zin zoals hij klonk, en voeg ik kort toe, in de derde persoon: opmerking van de tolk, de patiënt gebruikte een woord dat in het Pools niet bestaat.

„Zwaardag”, herhaalt de arts langzaam. Ze verbetert hem niet en vraagt niet of hij een zware dag bedoelde. „Wat gebeurt er op zo'n dag?”

„De dokter weet het wel. Heb je een zwaardag, dan heb je een zwaardag.”

„Waar woont u? Kunt u uw adres geven?”

Voordat de arts haar zin heeft afgemaakt, heeft mijn brein het antwoord al klaar, en zo gaat het bij ons allemaal. Straat, huisnummer, misschien een toevoeging, postcode, woonplaats. Vier laatjes staan open en wachten tot er iets in valt. Zo werkt luisteren: we voorspellen wat we zo meteen horen en begrijpen daardoor sneller. Bij een tolk komt er een tweede taal bij.

„De straat is lang en praat zacht. Het nummer ben ik onderweg kwijtgeraakt, maar qua karakter was het een even nummer.”

Geen enkel laatje past. Ik moet alles wat mijn brein heeft voorbereid opzijleggen en opnieuw beginnen. Dat kost een halve seconde, soms een hele. Het klinkt als niets, maar in zo'n gesprek schakel ik zo om de paar zinnen, en de arts wacht op mijn woorden voordat ze de volgende vraag stelt. Ik zeg in het Nederlands wat ik hoorde: de straat is lang en praat zacht, het nummer is onderweg zoekgeraakt, qua karakter was het even. Een adres dat er niet is, vul ik niet aan.

De arts zegt rustig dat ze het adres later in de papieren zal opzoeken. Haar stem klinkt hetzelfde als bij de vraag naar zijn naam.

Slaap op schoenen

„Hoe slaapt u de laatste tijd?”

„De slaap komt wel, maar op schoenen. Hij staat naast het bed en wil ze niet uitdoen. Ik vraag het hem niet, want het zijn mijn schoenen niet.”

Ik tolk het in hetzelfde tempo en met dezelfde rustige toon. Meneer Roman maakt geen grapje. Hij praat beleefd, met een wat vermoeide stem, en ook die toon is informatie. Leg ik er een glimlach in, dan maak ik er een anekdote van. Leg ik er een ernst in die er niet was, dan maak ik er een klacht van. Ik weet niet wat de zin voor hem is. De arts weet het ook nog niet en ik mag het haar niet afnemen.

„En hoe is de eetlust?”

„Eetlust is er. Alleen komt het eten in de verkeerde volgorde. Eerst de smaak, dan het bord, dan ik.”

Ik zou hier iets behulpzaams kunnen toevoegen, bijvoorbeeld dat het gaat om eten zonder honger of om verlies van smaak. Ik weet niet wat meneer Roman bedoelt. Toevoegen is interpreteren, en dat is het werk van de arts. Ik geef drie korte zinnen door en niets daarbuiten.

„Welke dag van de week is het vandaag?”

„Woensdag. De dagen telt mijn zus voor mij, want ik raak ze kwijt, ze zijn glad.”

Het eerste woord klopt. Een fractie van een seconde moet ik erin geloven om het door te geven, en meteen daarna moet ik het loslaten, want daar komt „glad” en weer weet ik niet waar de zin heen gaat.

Ik heb dat goed gehoord

„Wat doet u voor werk, meneer Roman? Werkt u?”

In de hoorn hoor ik adem en een klok. Ik onderbreek niet. Na een tijdje:

„Vandaag is er een groene kleur op mijn vinger verschenen.”

Ik aarzel een fractie van een seconde en tolk het dan woord voor woord. De arts verandert niet van toon.

„Dank u. Heeft dat te maken met uw werk?”

„U vroeg naar mijn beroep. Ik heb dat goed gehoord. Eerst kwam het groen en daarna kon je er niet meer langs.”

Meneer Roman weet dat er een vraag is gesteld. Hij weet ook welke. Het antwoord nam gewoon een andere weg dan de weg waar ik naar zoek. Even later zegt hij heel helder: „Vroeger was er een magazijn. Dat weet ik zeker.” De arts bedankt hem en schrijft het op.

„Met wie woont u?”

„Met het raam. Het raam heeft een naam, maar de naam is naar buiten gegaan.”

„Wat brengt u hier vandaag?”

„De auto heeft me gebracht. Maar het is de radio in mijn hoofd die me bracht, want die heeft geen draaiknop.”

„Wat speelt die radio?”

„Alles tegelijk, maar zacht. Zacht is het hardst.”

Na een kwartier voel ik het in mijn nek. Bij een gezonde gesprekspartner ben ik halverwege de vraag en weet ik al wat ik ga horen, dus tolk ik bijna vooruit. Hier wacht niets op mij. Elke zin moet ik eerst horen, dan beslissen of het een feit is of een beeld, of het woord bestaat of alleen klinkt alsof het bestaat, en pas dan zoeken naar een equivalent dat niets toevoegt en niets verbergt. Dat doe ik elke keer opnieuw, en de arts kan niet langer dan een paar seconden wachten.

Het best in de middag

De arts stelt nog een paar vragen, kort en rustig, en de antwoorden blijven hun eigen weg gaan. Na bijna een uur van dit soort antwoorden begint mijn hoofd zelf te stomen. De woorden komen nog aan, maar elk woord kost meer dan aan het begin. Dit werk is zwaar voor het hoofd: soms heb ik na een uur rust nodig, soms pas na twee, en dan moet ik de telefoon even neerleggen.

Aan het eind vraagt de arts of meneer Roman nog iets wil toevoegen.

„Begrijpt de dokter mij?”

„Ik probeer het, meneer Roman. Daarom vraag ik het nog een keer als ik iets niet weet.”

„Dat is goed. Ik begrijp mezelf het best in de middag.”

Ik tolk het even rustig als de rest. De arts maakt een nieuwe afspraak en zegt dat ze weer een tolk zal regelen. We hangen op. De koffie is koud, en pas nu voel ik hoe lang ik mijn schouders gespannen heb gehouden.

Ik weet niet welke diagnose de arts zal stellen, of ze er al een stelt. Dat is niet aan mij. Wat ik wel weet, is wat ik haar heb gegeven: de hele manier waarop meneer Roman zijn zinnen bouwt, met de zwaardag, de groene vinger en de radio zonder draaiknop. Voor een psychiater hoort hoe een patiënt spreekt bij het onderzoek, net zozeer als waarover hij spreekt. Had ik alles gladgestreken, dan had de arts iemand anders gehoord dan meneer Roman.

Zo'n gesprek is heel zwaar en het is een heel ander niveau dan tolken voor een gezond mens, van wie ik de antwoorden grotendeels al ken. Na elk woord dat ik hoor, moet ik omschakelen, verwerken wat ik heb gehoord, woorden overbrengen die misschien niet bestaan en ook nog context en nuance behouden: toon, tempo, de pauze voor het antwoord. Letterlijk kan maar zoveel als de taal toelaat. Een woord dat niet bestaat moet ik in de andere taal opnieuw bouwen, en wat niet te bouwen is, krijgt een korte opmerking. Welk woord ik in zijn geheel laat staan en welk ik van een opmerking voorzie, is kennis die je pas ziet wanneer je zelf in zo'n gesprek hebt gezeten. Van buiten is het simpel: iemand vraagt, iemand antwoordt, ik breng het over. Die halve seconde waarin geen enkel voorbereid antwoord past, hoor je pas van binnenuit.

Goed om te weten

• Bij een psychose kan iemand dingen horen, zien of voelen die er niet zijn, gedachten hebben die anderen niet delen of warrig denken en praten. De juiste woorden vinden is dan moeilijk. Voor de persoon zelf is de ervaring echt.
• Merkt u dit bij uzelf of bij iemand dicht bij u? Bel de huisarts, 's avonds en in het weekend de huisartsenpost. De huisarts kan de crisisdienst van de ggz inschakelen en doorverwijzen naar een psychiater. Bij acuut gevaar belt u 112. Maakt u zich zorgen om iemand die in de war is, dan kunt u bellen met het Landelijk Meldpunt Zorgwekkend Gedrag, 0800-1205.
• Bij een gesprek dat naar verwachting complex, gevoelig of ingrijpend wordt, adviseert de richtlijn voor de zorg (Pharos, oktober 2025) een professionele tolk, ook bij een eerste gesprek. Vraag erom bij het maken van de afspraak. In de ggz voor volwassenen kan de zorgaanbieder de kosten van de tolk declareren bij de zorgverzekeraar.
• Laat nooit een kind of jongere tolken. Ook een volwassen naaste heeft geen geheimhoudingsplicht en tolkt niet zo onafhankelijk en precies als een professional. Een beëdigd tolk is bij wet verplicht tot geheimhouding (artikel 29 Wbtv).
• Bij iemand die ernstig achterdochtig of psychotisch is, kan een telefonische tolk onvoldoende zijn. De regiebehandelaar kan dan kiezen voor een tolk op locatie.
• Gebruikt de tolk veel meer woorden dan degene die hij tolkt, dan is letterlijk tolken vaak niet mogelijk. De behandelaar mag de tolk altijd vragen wat hij precies heeft gezegd.

Tot slot

„Een antwoord naast de vraag is ook een antwoord.”