Dziennik tłumacza #18: Zielony na palcu

Środa, wpół do jedenastej rano. Dzwoni telefon. Kobieta mówi po niderlandzku, uprzejmie i szybko. Potrzebny jest tłumacz polski do rozmowy, która zaczyna się za dwie minuty. Pacjent jest w tej placówce pierwszy raz, lekarka zarezerwowała na rozmowę godzinę.

Słyszę kroki, drzwi, krzesło. Potem spokojny, niski głos kobiety: „Włączam głośnik. Pan Roman siedzi obok mnie.”

Przedstawiam się po polsku i po niderlandzku. Mówię, że tłumaczę wszystko, co padnie po obu stronach, niczego nie dodam i niczego nie pominę, a mnie obowiązuje tajemnica zawodowa. Proszę też, żeby od razu dali znać, jeśli coś zagłuszy linię. Po drugiej stronie odzywa się cichy męski głos, wolny i uprzejmy.

„Dzień dobry. Dobrze, że ktoś tu mówi tak jak ja.”

Kawa obok klawiatury jest jeszcze gorąca.

Nie ma tu złych odpowiedzi

Lekarka mówi, że jest psychiatrą. Chce poznać pana Romana, jego życie i to, jak się ostatnio czuje. Zada dużo pytań, część wyda się panu prosta. „Nie ma tu złych odpowiedzi”, dodaje. Tłumaczę zdanie po zdaniu.

„Jak się pan nazywa?”

Pan Roman podaje imię i nazwisko, nazwisko literuje bez zająknięcia. Powtarzam każdą literę, słyszę długopis lekarki. Idzie tak, jak zwykle idzie na początku takiej rozmowy.

„Jak się pan dzisiaj czuje?”

„Mam dziś ciężkodzień. Kamienie w kieszeniach, a kieszeni nie ma.”

Ciężkodzień. W ułamku sekundy muszę zrobić kilka rzeczy naraz. Usłyszeć słowo. Zorientować się, że nie ma go w żadnym słowniku. Odrzucić „ciężki dzień”, który sam się podsuwa i pasuje do pytania jak ulał. Zdecydować, co lekarka ma usłyszeć, i zdążyć, zanim zacznie czekać. Gdybym oddał to po niderlandzku jako „een zware dag”, usłyszałaby kogoś, kto miał zły poranek. Mówię więc „zwaardag”, resztę zdania tak, jak padło, i dodaję krótko, w trzeciej osobie: uwaga tłumacza, pacjent użył słowa, które nie istnieje w języku polskim.

„Ciężkodzień”, powtarza lekarka powoli. Nie poprawia, nie dopytuje, czy chodziło o ciężki dzień. „Co się dzieje w takim dniu?”

„Pani doktor wie. Jak się ma ciężkodzień, to się ma.”

„Gdzie pan mieszka? Proszę podać adres.”

Zanim lekarka skończy zdanie, mój mózg ma już gotową odpowiedź, i tak jest u każdego z nas. Ulica, numer domu, może numer mieszkania, kod pocztowy, miejscowość. Cztery szuflady stoją otwarte i czekają, aż coś do nich wpadnie. Tak działa słuchanie: przewidujemy, co za chwilę usłyszymy, i dzięki temu rozumiemy szybciej. U tłumacza dochodzi do tego drugi język.

„Ulica jest długa i mówi cicho. Numer mi się zgubił po drodze, ale z charakteru był parzysty.”

Żadna szuflada nie pasuje. Muszę odłożyć wszystko, co mój mózg przygotował, i zacząć od początku. To trwa pół sekundy, czasem sekundę. Brzmi jak nic, ale w takiej rozmowie przestawiam się tak co kilka zdań, a lekarka czeka na moje słowa, zanim zada następne pytanie. Mówię po niderlandzku to, co usłyszałem: ulica jest długa i mówi cicho, numer zgubił się po drodze, z charakteru był parzysty. Nie dopowiadam adresu, którego nie ma.

Lekarka odpowiada spokojnie, że adres sprawdzi później w dokumentach. Głos ma taki sam jak przy pytaniu o nazwisko.

Sen przychodzi w butach

„Jak pan ostatnio śpi?”

„Sen przychodzi, ale w butach. Stoi przy łóżku i nie chce ich zdjąć. Ja go nie proszę, bo to nie moje buty.”

Tłumaczę to w tym samym tempie i tym samym spokojnym tonem. Pan Roman nie żartuje. Mówi uprzejmie, trochę zmęczonym głosem, i ten ton też jest informacją. Gdybym dodał uśmiech do głosu, zrobiłbym z tego anegdotę. Gdybym dodał powagę, której nie było, zrobiłbym z tego skargę. Nie wiem, czym to zdanie jest dla niego. Lekarka też jeszcze nie wie i nie wolno mi jej tego odebrać.

„A jak z apetytem?”

„Apetyt jest. Tylko jedzenie przychodzi w złej kolejności. Najpierw smak, potem talerz, potem ja.”

Mógłbym tu dopowiedzieć coś pomocnego, na przykład że chodzi o jedzenie bez głodu albo o utratę smaku. Nie wiem, o co chodzi panu Romanowi. Dopowiedzieć znaczyłoby zinterpretować, a to praca lekarki. Oddaję trzy krótkie zdania i nic poza nimi.

„Jaki jest dzisiaj dzień tygodnia?”

„Środa. Dni liczy za mnie siostra, bo ja je gubię, są śliskie.”

Pierwsze słowo jest poprawne. Przez ułamek sekundy muszę w nie uwierzyć, żeby je oddać, a zaraz potem je puścić, bo przychodzi „śliskie” i znów nie wiem, dokąd to zdanie idzie.

Słyszałem to dobrze

„Czym się pan zajmuje, panie Romanie? Pracuje pan?”

W słuchawce słychać oddech i zegar. Nie przerywam. Po chwili:

„Dzisiaj pojawił się zielony kolor na moim palcu.”

Wahanie trwa u mnie ułamek sekundy, potem tłumaczę słowo po słowie. Lekarka nie zmienia tonu.

„Dziękuję. Czy to ma związek z pana pracą?”

„Pytała pani o zawód. Słyszałem to dobrze. Najpierw przyszedł zielony, a potem już się nie dało przejść.”

Pan Roman wie, że padło pytanie. Wie też, jakie. Odpowiedź poszła po prostu inną drogą niż ta, której szukam. Po chwili dodaje bardzo wyraźnie: „Kiedyś był magazyn. To wiem na pewno.” Lekarka dziękuje i zapisuje.

„Z kim pan mieszka?”

„Z oknem. Okno ma imię, ale imię wyszło.”

„Co pana dziś tu przywiodło?”

„Samochód mnie przywiózł. Ale przywiodło mnie radio w głowie, bo ono nie ma pokrętła.”

„Co to radio gra?”

„Wszystko naraz, tylko po cichu. Cicho jest najgłośniej.”

Po kwadransie czuję to w karku. Przy zdrowym rozmówcy jestem w połowie pytania i już wiem, co usłyszę, więc tłumaczę prawie z wyprzedzeniem. Tutaj nic na mnie nie czeka. Każde zdanie muszę najpierw usłyszeć, potem zdecydować, czy to fakt, czy obraz, czy słowo istnieje, czy tylko brzmi jak istniejące, a dopiero potem szukać odpowiednika, który niczego nie doda i niczego nie ukryje. Robię to za każdym razem od początku, a lekarka nie może czekać dłużej niż kilka sekund.

Najlepiej po południu

Lekarka pyta jeszcze o kilka spraw, krótko i spokojnie, a odpowiedzi nadal idą własnymi drogami. Po prawie godzinie takich odpowiedzi mój mózg sam zaczyna parować. Słowa jeszcze docierają, ale każde kosztuje więcej niż na początku. To zawód ciężki dla głowy: czasem po godzinie, a czasem dopiero po dwóch muszę odejść od telefonu i odpocząć.

Na koniec lekarka pyta, czy pan Roman chce jeszcze coś dodać.

„Czy pani doktor mnie rozumie?”

„Staram się, panie Romanie. Dlatego pytam jeszcze raz, kiedy czegoś nie wiem.”

„To dobrze. Bo ja siebie rozumiem najlepiej po południu.”

Tłumaczę to tak samo spokojnie jak całą resztę. Lekarka umawia następne spotkanie i mówi, że znów zamówi tłumacza. Rozłączamy się. Kawa jest zimna, a ja dopiero teraz czuję, jak długo trzymałem ramiona napięte.

Nie wiem, jaką diagnozę postawi lekarka ani czy w ogóle jakąś postawi. To nie moja sprawa. Wiem, co jej oddałem: cały sposób, w jaki pan Roman składa zdania, razem z ciężkodniem, zielonym palcem i radiem, które nie ma pokrętła. Dla psychiatry to, jak pacjent mówi, należy do badania, tak samo jak to, o czym mówi. Gdybym wszystko wygładził, lekarka usłyszałaby kogoś innego niż pana Romana.

Taka rozmowa jest bardzo trudna i to zupełnie inna liga niż tłumaczenie zdrowego człowieka, którego odpowiedzi w dużej części już znam. Tu po każdym usłyszanym słowie muszę się przestawić, przetworzyć to, co usłyszałem, przełożyć słowa, które może nie istnieją, i jeszcze oddać kontekst oraz niuans: ton, tempo, pauzę przed odpowiedzią. Dosłownie da się tylko tyle, na ile pozwala język. Słowo, którego nie ma, trzeba zbudować w drugim języku od nowa, a czego zbudować się nie da, to dostaje krótką uwagę. Które słowo zostawić w całości, a które opatrzyć uwagą, to wiedza, która nie wygląda na wiedzę, dopóki ktoś nie stanie w takiej rozmowie. Z zewnątrz jest prosto: ktoś pyta, ktoś odpowiada, ja przekładam. Te pół sekundy, w których żadna przygotowana odpowiedź nie pasuje, słychać dopiero od środka.

Warto wiedzieć

• Przy psychozie człowiek może słyszeć, widzieć lub czuć rzeczy, których nie ma, mieć myśli, których inni nie podzielają, albo myśleć i mówić w sposób pomieszany. Trudno mu wtedy znaleźć właściwe słowa. Dla niego samego to doświadczenie jest prawdziwe.
• Jeśli zauważysz to u siebie albo u kogoś bliskiego, zadzwoń do lekarza rodzinnego (huisarts), wieczorem i w weekend na dyżur (huisartsenpost). Lekarz rodzinny może skonsultować się z całodobową służbą kryzysową GGZ i skierować do psychiatry. Przy bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112. Jeśli martwisz się o kogoś, kto jest w stanie dezorientacji, możesz zadzwonić do Landelijk Meldpunt Zorgwekkend Gedrag, 0800-1205.
• Przy rozmowie, która będzie trudna, delikatna lub poważna, wytyczne dla opieki zdrowotnej (Pharos, październik 2025) zalecają profesjonalnego tłumacza, także na pierwszej wizycie. Poproś o niego przy umawianiu terminu. W GGZ dla dorosłych placówka może rozliczyć koszt tłumacza z ubezpieczycielem zdrowotnym.
• Nie proś o tłumaczenie dziecka ani nastolatka. Dorosła osoba bliska nie ma obowiązku zachowania tajemnicy i nie przetłumaczy tak niezależnie i dokładnie jak profesjonalista. Tłumacza przysięgłego tajemnica obowiązuje z mocy prawa (art. 29 Wbtv).
• Przy osobie bardzo podejrzliwej lub w ostrej psychozie tłumacz przez telefon może nie wystarczyć. Wtedy prowadzący leczenie może zdecydować o tłumaczu na miejscu.
• Jeśli tłumacz mówi dużo więcej słów niż osoba, którą tłumaczy, często oznacza to, że nie da się dosłownie. Lekarz może zawsze zapytać tłumacza, co dokładnie powiedział.

Na koniec

„Odpowiedź obok pytania też jest odpowiedzią.”